Na sygnale 
9°C 
Historia Gdańska w pigułce: od grodu do Solidarności
Odpowiedź w trzech zdaniach
Gdańsk liczy swoje dzieje od 997 r., gdy gród odwiedził św. Wojciech, więc miasto ma 1029 lat. Od średniowiecza do końca II wojny światowej władza nad nim zmieniała się kilka razy: Zakon krzyżacki, Korona, Prusy, Wolne Miasto. Dlatego historię najłatwiej czytać okresami. Po wojnie odbudowano Główne Miasto, a w sierpniu 1980 r. w stoczni narodziła się „Solidarność”.
- Liczby: 997 gród, 1308 krzyżacy, 1793 Prusy
- Dlaczego: centrum odbudowano po zniszczeniach z 1945 r.
- Jak: tom I Cieślaka obejmuje dzieje do 1454 r.
- Uwaga: Wolne Miasto istniało dwa razy, także w latach 1807-1814
Najważniejsze daty w historii Gdańska
Ponad tysiąc lat dziejów Gdańska da się w skrócie podzielić na kilka okresów władzy.
| Rok | Wydarzenie | Kto rządził miastem |
|---|---|---|
| 997 | Św. Wojciech w grodzie, chrzest wielu pogan | Gród nad Motławą |
| 1186 | Cystersi osiedlają się w Oliwie | Gród z osadą przygrodową |
| 1263 | Stare Miasto otrzymuje przywilej lokacyjny | Miasto lokacyjne przy grodzie |
| 1308 | Krzyżacy zajmują Gdańsk, Stare Miasto przy zamku spłonęło | Zakon krzyżacki |
| 1334-1354 | Powstaje Główne Miasto | Zakon krzyżacki |
| 1454/1466 | Początek okresu polskiego (1454), formalny powrót pod rządy polskie (1466) | Korona i Rzeczpospolita |
| 1793 | II rozbiór Polski, Gdańsk w Prusach | Prusy |
| 1807-1814 | Pierwsze Wolne Miasto Gdańsk | Wolne Miasto |
| 1919 | Traktat wersalski przesądza o utworzeniu Wolnego Miasta, które trwa do 1939 r. | Wolne Miasto |
| 1939 | III Rzesza atakuje Westerplatte, początek II wojny światowej | III Rzesza |
| 1945 | Zdobycie miasta 30 marca, zniszczenia, odbudowa | Polska |
| 1980 | Porozumienia Sierpniowe, początek „Solidarności” | Polska |
Jak z grodu wyrósł Gdańsk?
Gród nad Motławą, przy ujściu Wisły, pojawia się w źródłach w związku z misją św. Wojciecha. Nowe miasto zaczęło się jednak od osadników. W XII w. na terenach przygrodowych osiedlali się kupcy i rzemieślnicy z Lubeki i Westfalii, a dla przybyszów wzniesiono w latach 80. XII w. kościół św. Katarzyny. W 1186 r. osiedlili się też cystersi w Oliwie.
Około 1227 r. działała tu już gmina niemiecka. W 1263 r. Stare Miasto dostało przywilej lokacyjny, o pół wieku wcześniejszy niż lokacja Głównego Miasta.
Co zmieniło się w Gdańsku po 1308 roku?
W 1308 r. Krzyżacy zajęli miasto należące do Korony, Stare Miasto przy zamku spłonęło, a zakon po 20-30 latach przebudował Gdańsk po swojemu. Ta zbrojna zmiana władzy bywa nazywana rzezią gdańską.
Dlatego dziś w śródmieściu leżą obok siebie Główne i Stare Miasto. Główne Miasto powstało nad Motławą za rządów burmistrza Henryka Burmeistra (1334-1354), we współpracy z komturem Winrychem von Kniprode, jak podaje miejski serwis gdansk.pl. Zakon krzyżacki zostawił po sobie trzy inwestycje:
- Główne Miasto,
- Kanał Raduni, który zasilał Wielki Młyn, uznawany wtedy za największy w Europie,
- Ratusz Staromiejski, na którego budowę uzyskano zgodę w 1382 r.
Jak wyglądał Gdańsk w czasach Rzeczypospolitej?
Periodyzacja Cieślaka zaczyna okres polski od 1454 r., a rok 1466 oznacza formalny powrót pod rządy polskie. Miasto zostało w Rzeczypospolitej do 1793 r.
Czasy te nie były spokojne. W XVII w. miasto toczyło spory ze Szwecją, a w XVIII w. za Stanisława Leszczyńskiego dochodziło do starć z Rosjanami i Sasami. Ślad rozwiniętego samorządu zostawił druk prawa miejskiego z 1597 r., „Der Stadt Dantzig Wilkühr”. Przy spacerze po śródmieściu warto odróżniać zabudowę Głównego i Starego Miasta, bo mają różną historię.
Gdańsk pod Prusami i jako Wolne Miasto
II rozbiór Polski w 1793 r. włączył Gdańsk do Prus. Wolne Miasto Gdańsk istniało dwa razy. Pierwsze trwało w latach 1807-1814. O drugim przesądził traktat wersalski z 1919 r., a przetrwało ono około 20 lat, do wybuchu II wojny światowej. Między nimi miasto pozostawało pod rządami pruskimi.
Co wojna zrobiła z Gdańskiem?
Wojna zaczęła się tu 1 września 1939 r., gdy III Rzesza zaatakowała Westerplatte, a najcięższe zniszczenia przyszły w marcu 1945 r. Gdańsk zdobyto 30 marca, ale duża część zniszczeń powstała już po zdobyciu miasta, od działań wojsk sowieckich.
Do marca 1945 r. miasto ucierpiało w niewielkim stopniu, choć były naloty, m.in. w 1942 r. Najcięższe walki toczyły się w ostatnich dniach marca i trwały pięć dni, a nie trzy. Popularne „95 procent zniszczeń” to mit, przypomina portal Gdańsk Strefa Prestiżu. Od 1945 r. oficjalna nazwa miasta to Gdańsk.
Jak Gdańsk stał się kolebką Solidarności?
W sierpniu 1980 r. strajk w Stoczni Gdańskiej zakończył się Porozumieniami Sierpniowymi, z których wyrosła „Solidarność”. W 1981 r. władze wprowadziły stan wojenny.
Gdańsk polski czy niemiecki i inne pytania
Czy Gdańsk był kiedyś niemiecki?
To zależy od okresu. Władza nad miastem wyglądała tak:
- Zakon krzyżacki: 1308-1454/1466,
- Korona i Rzeczpospolita: do 1793,
- Prusy: 1793-1919, z przerwą w latach 1807-1814,
- Wolne Miasto: od traktatu wersalskiego do 1939,
- III Rzesza: 1939-1945,
- Polska: od 1945.
Pierwszy raz Polska straciła Gdańsk w 1308 r., gdy zajęli go Krzyżacy, a ponownie w 1793 r. W czasach Rzeczypospolitej językiem dużej części mieszczan był niemiecki. Zdaniem K. Piwarskiego Gdańsk pozostał wtedy ośrodkiem niemieckim pod rządami polskimi.
Która część Gdańska jest najstarsza?
Najstarsze jest Stare Miasto: jako pierwsze dostało przywilej lokacyjny (1263, wg staryziomek.pl), leży przy dawnym grodzie i kościele św. Katarzyny. Osiek (niem. Hakelwerk) zamieszkiwała ludność polska i kaszubska, a w 1402 r. dostał przywilej rybaków. Pamiątką po nich są ulice Rybaki Górne i Rybaki Dolne.
Czy po wojnie myślano o przeniesieniu centrum?
Tak. Rozważano przeniesienie centrum do Nowego Portu albo Wrzeszcza, zostawienie gruzów jako pomnika i budowę nowoczesnego osiedla, przypomina Gdańsk Strefa Prestiżu. Ostatecznie odbudowano ulice Długą, Mariacką i Ogarną. Dzisiejsze Główne Miasto jest więc rekonstrukcją, a jego odbudowa była decyzją, nie oczywistością. Jak wygląda miejsce, które mogło stać się centrum, pokazuje historia Wrzeszcza.
Gdzie zgłębić historię Gdańska?
Trzy punkty startowe, zależnie od okresu:
- Synteza „Historia Gdańska” pod red. Edmunda Cieślaka (dane tezeusz.pl): tom I obejmuje dzieje do 1454 r., tom II lata 1454-1655, tom III 1655-1815, tom IV 1815-1945.
- Polona (Biblioteka Narodowa): 72 898 zdigitalizowanych publikacji z hasłem „Gdańsk” (stan na 2026 r.), najstarszy jest druk z 1597 r.
- „Gdańskie Miniatury. Tajemnice gdańskich uliczek” Instytutu Kultury Miejskiej: bezpłatna książka dla dzieci Klaudiusza Grabowskiego, 9 tras z mapkami, scenariuszami spacerów i quizem, od Głównego i Starego Miasta po Wrzeszcz i Nowy Port. Wersje cyklu są dostępne online.
Do jednego okresu wystarczy jeden tom, nie cała synteza. Rodziny z dziećmi znajdą dalsze pomysły w zestawieniu atrakcji dla dzieci w Gdańsku.
