Bazylika Archikatedralna Trójcy Świętej w Gdańsku-Oliwie

Architektura i wnętrze

To trójnawowa bazylika z transeptem i prezbiterium zamkniętym wielobocznie, z obejściem wokół. Z zewnątrz mierzy 107 m i jest najdłuższym kościołem w Polsce. Wewnątrz długość wynosi 97,6 m przy 19 m szerokości, a nawa główna ma 17,7 m wysokości.

Z przodu stoją dwie smukłe wieże o wysokości 46 m. Ich ostre hełmy zniszczono w 1945 roku i odtworzono w 1971. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się wieża dzwonów, typowa dla budowli cysterskich.

Wejście od frontu zdobi barokowy portal z 1688 roku, a kruchtę od północy dobudowano w 1919 roku.

We wnętrzu spotykają się renesans, barok, rokoko i klasycyzm. Naliczysz tu 23 ołtarze, w większości barokowe i rokokowe, częściowo z marmuru albo jego imitacji. Dawny ołtarz główny z 1605 roku nawiązuje do renesansu niderlandzkiego. Obecny, z 1688 roku, to według Wikipedii najpełniejsze dzieło barokowe na Pomorzu. Obrazy namalowali gdańscy artyści XVII wieku: Herman Han, Adolf Boy, Andrzej Stech i Andreas Schlüter.

Do zabytków wnętrza należą dwie rokokowe kaplice (św. Jana Nepomucena i św. Krzyża), ambona, epitafia, grobowiec książąt pomorskich i krypta biskupia. Szukaj też nagrobka rodziny Kosów oraz feretronu z Matką Bożą z Dzieciątkiem, z którym wierni idą na pielgrzymki do Kalwarii Wejherowskiej.

Co wyróżnia wielkie organy oliwskie?

Skala: dziś instrument ma 96 głosów, 5 manuałów i pedał, a jego prospekt pochodzi z XVIII wieku. To jedne z największych organów w Polsce, połączone z organami chórowymi.

Zbudował je Johann Wilhelm Wulff, który pracował nad nimi w latach 1763-1788 na zlecenie opata Jacka Józefa Rybińskiego. Wolnostojący stół gry na środku empory był wtedy nowością w północno-wschodniej Europie. Na rokokowym prospekcie nadal poruszają się anioły z dzwonkami i trąbkami, gwiazdy i słońca, czyli tak zwana orkiestra anielska.

Później organy przebudowywano kilka razy:

• Friedrich Rudolf Dalitz z Gdańska przestawił kontuar na bok empory (1790-1793).
• Friedrich Kaltschmidt ze Szczecina nadał im romantyczny charakter (1863-1865).
• Joseph Goebel z Gdańska rozbudował je do czterech manuałów i zamontował nową trakturę (1934-1935).
• Zygmunt Kamiński z Warszawy dostosował je do koncertów (1966-1968).

Od Wulffa zachowały się wszystkie piszczałki prospektowe, najstarsza część instrumentu. Od lat 1934-1935 pełnią jednak rolę dekoracji fasady i nie grają. Dźwięk, który słychać dziś, pochodzi głównie z przebudów Goebla i Kamińskiego.

Historia parafii i budowli

Początek dała w 1186 roku fundacja Sambora I, księcia pomorskiego. Do Oliwy sprowadzono wtedy cystersów z Kołbacza.

Pożary i napady niszczyły kościół wielokrotnie. Pierwsze romańskie oratorium spłonęło w 1224 roku podczas najazdu Prusów, a odbudowaną świątynię Prusowie zburzyli ponownie w 1234 lub 1236. W 1350 roku sadza zapaliła się w kominie, a pożar strawił kościół i klasztor. Obecny kształt obie budowle zyskały w drugiej połowie XIV wieku.

W 1577 roku, w czasie wojny Rzeczypospolitej z Gdańskiem, gdańscy najemnicy napadli na opactwo i spalili je. Kościół odbudowano w latach 1578-1583, a 14 sierpnia 1594 roku biskup włocławski Hieronim Rozdrażewski konsekrował go ponownie.

W 1831 roku Prusacy rozwiązali klasztor, a świątynię przejęła parafia katolicka. W XX wieku jej ranga rosła. W 1925 roku Pius XI uczynił ją katedrą nowej diecezji gdańskiej, a w 1976 roku Paweł VI nadał jej tytuł bazyliki mniejszej. W 1992 roku Jan Paweł II utworzył archidiecezję z siedzibą w Oliwie i od tej pory kościół jest archikatedrą.

Przed wizytą

Godziny mszy i zwiedzania, zasady wstępu, ewentualne opłaty oraz terminy koncertów organowych znajdziesz na stronie archikatedry, archikatedraoliwa.pl. Na zwiedzanie zarezerwuj więcej czasu niż na zwykły kościół: czekają tu kaplice, epitafia i krypta biskupia. Gdy czasu jest mało, wybieram trzy rzeczy: ołtarz główny z 1688 roku, prospekt organów z ruchomymi figurami i kaplice rokokowe.

Posadzka z lat 1634-1636 leży niemal metr niżej niż teren wokół budowli. Osoby z wózkiem lub o ograniczonej sprawności powinny wcześniej sprawdzić dostępność na stronie archikatedry.

W dawnych zabudowaniach klasztornych działa Gdańskie Seminarium Duchowne, a w nich można oglądać zbiory muzeum diecezjalnego. Zasady zwiedzania muzeum też podaje strona archikatedry.

Fot. M.Minderhoud, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons